Onderzoeker en antropoloog Egbert Wits werkt bij de Vrije Universiteit (VU) Amsterdam binnen het onderzoeksprogramma ‘Hoopgedreven Transitie’. Het onderzoek wordt uitgevoerd door de VU, Universiteit Twente en is onderdeel van het programma Toekomstbestendige Leefomgeving (TBL). Daar onderzoekt Egbert hoe de infrastructuursector beter kan omgaan met onzekerheid die gepaard gaat met het vervangen en renoveren van verouderende infrastructuur, in een tijd van klimaatverandering en schaarste aan mensen en grondstoffen. Dit vraagt volgens Egbert om een andere manier van kijken: “Binnen ons programma zoeken we naar wat we ‘vlinders’ noemen. Dat zijn vroege signalen van verandering. Kleine initiatieven of nieuwe verbindingen en vormen van samenwerking waarin de toekomst zich al een beetje laat zien.”
Kernwaardencontract
Tijdens gesprekken in de sector werd het wervenherstelprogramma in Utrecht vaak genoemd. Daar werken onder andere de gemeente Utrecht en aannemer Beens Groep met het kernwaardencontract, een contractvorm bedacht en ingebracht door Concreet Projectmanagement. In zo’n op maat gemaakt contract staan niet technische eisen of prijsafspraken bovenaan, maar gedeelde waarden. “Bij complexe projecten weet je simpelweg niet precies wat je gaat tegenkomen,” vertelt Egbert. “In Utrecht hebben ze dat ‘niet-weten’ centraal geplaatst en een naam gegeven: het kernwaardencontract. Je kunt de samenwerking zien als een reis, waar waarden zoals, vertrouwen, eerlijkheid en transparantie verplicht in de handbagage zitten.” In het kernwaardencontract staan die waarden en hoe die toe te passen boven alle andere afspraken.
Werkplaats van Hoop
Om deze aanpak beter te begrijpen startte eind 2025 de proeftuin ‘Wervengebied Utrecht als Werkplaats van Hoop’. In deze samenwerking doen verschillende City Deal Tijdloze Grachten partners mee, waaronder Concreet Projectmanagement, gemeente Utrecht en TKI Bouw en Techniek.
Het doel is om te leren van deze ‘nieuwe’ manier van samenwerking. Want, hoe ontstaat een waardengedreven manier van werken nu precies? Wat helpt om de samenwerking in stand te houden? En wat betekent deze aanpak voor projecten met veel onzekerheid?
Een belangrijk verschil met traditionele projectaanpakken zit volgens Egbert in de manier waarop met onzekerheid wordt omgegaan. “Vaak proberen we onzekerheid te vertalen naar risico’s en berekeningen. In Utrecht wordt erkend dat sommige dingen simpelweg niet voorspelbaar zijn. Dan worden juist relationele waarden belangrijk.”
Samenwerken vanaf het begin
Het vooraf bepalen van kernwaarden helpt om vanaf dag één alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. Bij waarden kun je denken aan ‘open en transparant’ en ‘we werken in voordeel van alle betrokkenen’. In Utrecht leidde deze waarden tot een betere relatie met de eigenaren van historisch vastgoed. Zij werden tijdens een project niet achteraf geïnformeerd, maar vanaf het begin tijdens de herstelwerkzaamheden. Bijvoorbeeld door hen te betrekken bij de aanbesteding. “Je neemt gezamenlijk verantwoordelijkheid voor een gedeelde toekomst”, vertelt Egbert.
Leren van elkaar
Het vaststellen van kernwaarden lijkt goed te werken in projecten waar veel onzekerheid speelt. “Maar ook in projecten waar vooral veel bekend is,” voegt Twan Kleeven, eigenaar van Concreet Projectmanagement toe. “Het betaalt zich altijd uit. Uit de praktijk weet ik dat er vaak situaties ontstaan waar een regulier contract niet in voorziet. Dan is een set aan waarden die boven alle eisen staan een hele fijne aanleiding om het juiste gesprek te voeren en samen te komen tot een oplossing.”
De Utrechtse ervaring kan volgens Egbert waardevolle lessen bieden voor andere steden die werken aan hun grachten en kademuren: “Veel steden staan voor vergelijkbare opgaven. Als we onze ervaringen blijven uitwisselen, kunnen we samen leren hoe we beter omgaan met de onzekerheid die bij dit soort projecten hoort. Uiteindelijk hebben we elkaar nodig om te werken aan tijdloze grachten. We zijn daarom blij dat de City Deal Tijdloze Grachten en TBL dit onderzoek steunen en het kernwaardencontracten omarmen en uitdragen.”
Meer weten?